Odrastajući u postjugoslovenskom društvu akutne tranzicije često sam slušao jednu urbanu floskulu: da su kojekakve blagodeti zapadnjačkog konzumerizma, od čizburgera te lako sklopivog nameštaja, garant našeg, uvek krhkog, mira. Kao (sa)zrelom istoričaru mode, garant mira koji bi trebalo da nas ubedi da globalna nuklearna kataklizma i lokalna sociopolitička implozija još nisu naša stvarnost, postala je to čuvena Met Gala, odnosno godišnja modna izložba Instituta za kostim Metropoliten muzeja umetnosti u Njujorku.
No, iako zasigurno ne postoji događaj koji je toliko finansijski, politički i estetski amputiran od naše kolektivne društvene stvarnosti kao što je to Met Gala, ta stvarnost je i Met Gali i modi kao oblicima društvene fantazije ovogodišnjom temom izložbe Umetnost kostima (Costume Art) i dress kodom Fashion is Art, paradoksalno (ili još bolje, ironično) inherentna. Jer, ono što je zajedničko modi, Met Gali i našoj stvarnosti (a time i modi kao obliku te stvarnosti) jeste - tvrdi Andrew Bolton, kustos mode Met muzeja i aktuelne izložbe - odeveno telo.
Iako je, razume se, akt jedno od determinantnih opštih mesta istorije zapadne umetnosti, od srednjovekovnih gvozdenih oklopa, preko čipkanih okovratnika koje su majstori holandskog baroka slikali potezom četkice do tanane baletske suknjice od tila obmotane oko bronzane balerine koju je izvajao Edgar Degas, tela u Metu, umetnosti, kulturi i društvu ipak su, u većini slučajeva, odevena.
Prepoznavanje "odevenosti" istorije umetnosti može biti više ili manje očigledno i zavisiće od našeg odnosa prema modi, ali i od toga koliko modu i odevanje posmatramo kao epidermis, "drugu kožu" koja modno oblikuje našu telesnost. Tako izložba na osnovu koncepata istorije umetnosti grupiše 13 tematskih tipova tela: od "vitalnog", "rekultivisanog" i "ispisanog" tela, pa sve do neoliberalnih koncepata post-tela uslovljenog politikama rodnih i seksualnih identiteta, cancel i woke kulturom, body positivity pokretom, vizuelnom kulturom trudnoće i drugim oblicima, da parafraziram teoretičarku roda i kvira Judith Butler, tela koja nešto znače, kako bismo se, tvrdi Bolton, "fokusirali i na tela koja nisu društveno vrednovana u zapadnoj kulturi".
Izložba u tom smislu predstavlja i meditaciju o stvarima koja naša tela čine različitim u čemu se, među eksponatima na tu temu ističu korseti umetnice Michaele Stark koji naglašavaju voluminozne atribute (ženskog) tela. Interesantno, tri manekina za odeljke izložbe posvećene "ponovo povraćenom telu" (reclaimed body) i "korpulentnom telu" (corpulent body) oblikovana su prema umetničinom telu tako da evociraju umetnički serijal Lutke (Die Puppe; La Poupée) nemačkog nadrealiste Hansa Bellmera.
Nastale u Berlinu 1933. godine, iste godine kada je Nacistička partija Nemačke stupila na vlast, Bellmerove Lutke predstavljale su grotesknu subverziju arijevske estetike savršenosti i kulta režimskog tela i kao takve savršeno se uklapaju u oprečne i, kako se čini, beskrajne granice naših savremenih tela. A u te granice uklapaju se i fluidne, organske skulpture švajcarskog dadaiste Jeana Arpa koje su u Umetnosti kostima predstavljene uz avangardne kreacije Rei Kawakubo za njen brend Comme des Garçons.
I dok razmišljam o tome kako bi ista priča u Srbiji mogla da se ispriča kroz skulpture Ane Bešlić i kreacije Aleksandre Lalić Lalice, Arpove skulpture, uprkos njihovoj fluidnosti, govore i o volumenu tela upravo kao o drugoj koži, o modi kao skulpturalnom sloju koji pokriva naše "zajedničko" i "isto" ljudsko telo. Tako naša univerzalna anatomija, od skeleta do vena, koju su u modni epidermis pretvorili dizajneri poput Roberta Wuna, Thoma Brownea, Jeremyja Scotta za Moschino, Johna Galliana, Martina Margiele, Josepha Altuzarre i Amita Aggarwala predstavlja drugi deo izložbe koji razmatra upravo te karakteristike koja sva tela dele.
U skladu sa ovim delom, kao naslovne kreacije izložbe nastupaju haljina Thoma Brownea iz njegove kolekcije Muscle Memory za 2024. godinu kojoj parira osamnaestovekovni anatomski crtež koji potpisuje Jacques-Fabien Gautier-Dagoty, kombinezon Waltera Van Beirendoncka iz 2009. koji simulira muskulaturu muškog tela i korsetirana haljina Renate Buzzo pod nazivom Corset Anatomia sa Nedelje mode u Sao Paulu održane 2024. godine, a koja funkcioniše kao svojevrsni modno-medicinski manekin.
Paradoksalno, upravo zbog te "bliskosti tela (i bliskosti telu), moda nije viđena kao ozbiljna studija estetike", izjavio je Bolton, čime se Umetnost kostima približava (mnogo više od teme odnosa tela, mode i umetnosti) temi muzeologije mode kao (validne) muzeološke i istorijsko-umetničke discipline. Institut za kostim u stvari i jeste nastao kao Muzej umetnosti kostima (Museum of Costume Art) 1937. godine a koji je, zajedno sa svojim prijateljem i umetničkim urednikom Voguea Frankom Crowninshieldom, posećivala i naša modna ilustratorka Milena Pavlović Barilli po dolasku u Njujork 1939. godine. Zahvaljujući podršci modne industrije, Muzej umetnosti kostima pripojen je Metropoliten muzeju umetnosti 1946. godine i zvanično postao Institut za kostim. Od 1972. pa sve do svoje smrti 1989. godine, kao specijalna savetnica Instituta nastupala je čuvena Diana Vreeland, čime su postavljeni standardi izložbi mode ne samo u Metropoliten muzeju, nego i širom sveta.
Standardi "umetnosti kostima" paralelno sa Njujorkom bili su prisutni i u Srbiji, zahvaljujući osnivanju Muzeja primenjene umetnosti u Beogradu 1950. godine i muzejskoj Zbirci za tekstil i kostim kojom pri osnivanju rukovodi istoričarka umetnosti i kostima Dobrila Stojanović. Njene autorske izložbe Ženska moda od sredine XIX veka do tridesetih godina XX veka (1960) i Gradska nošnja u Srbiji tokom XIX i početkom XX veka (1980) parirale su, u skladu sa kulturno-umetničkom, ekonomskom i sociopolitičkom situacijom u Srbiji i Jugoslaviji, tadašnjim izložbama mode u Metropoliten muzeju.
Na planu događaja koji bi parirali samoj Met Gali i ovogodišnjoj temi umetnosti kostima, jugoslovenski i beogradski pandani tome bile su revije Folklor i moda Anđelke Slijepčević, te revija kolekcije Simonida Aleksandra Joksimovića u Galeriji fresaka. I dok bi kolekcije likovne umetnosti Narodnog muzeja i Muzeja savremene umetnosti u Beogradu predstavljale idealnu osnovu za izložbu o modi u umetnosti, samoj umetnosti mode, te odnosu mode i likovne umetnosti, naša publika i dalje je uskraćena za takav kompleksan muzejski dijalog i diskurs koji je, osim nesumnjive atraktivnosti, potreban i sa stanovišta nove muzeologije i savremene istorije umetnosti čiji je moda integralni deo.
U galeriji pogledajte najbolje ženska izdanja na Met Gali 2026.
Kao preduslov tome, morali bismo da se obračunamo sa (neretkim) elitizmom istorijsko-umetničke discipline, metodologije i struke kroz uvođenje predmeta iz istorije dizajna u studijski program istorije umetnosti (koji takve predmete čak ni u 2026. godini nema), a potom i da uvedemo modne zbirke kakve ispod časti nisu ni Metu, ni Luvru, u pomenute beogradske muzeje i razbijemo ideju gatekeepinga muzejskog prostora isključivo za "visoku" likovnu umetnost.
Jer, kao što sama izložba Umetnost kostima, uprkos kontroverzi sponzorstva Jeffa Bezosa i Lauren Sanchez, pokazuje, moda jeste najhumanija i najantropomorfnija umetnička forma. Njom otkrivamo i sakrivamo svoje ja, isto koliko oblikujemo i ono "drugo ja" i osvajamo željene telesne i društvene slobode, a sva ta sopstva neminovno ispoljavamo iznutra ka spolja. Ona su estetska i telesna ili, u duhu izložbe, "korporealna". Met Gala i Umetnost kostima pokazuju nam da je jedna vrsta političko-modne dermatologije naših unutrašnjih i spoljašnjih tela potrebnija više nego ikad jer su naši izbori uvek obeleženi estetikom ili odsustvom iste. A takvi izbori nam pak pokazuju da, bez obzira na strepnje sa svih strana, moda (p)ostaje najvažnija sporedna stvar na svetu.